การบริหารราชการแผ่นดิน ก.พ. สรุป 3 ส่วนและหลักอำนาจ

การบริหารราชการแผ่นดิน ก.พ. สรุปส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค ส่วนท้องถิ่น หลักรวมอำนาจ แบ่งอำนาจ กระจายอำนาจ พร้อมตารางเปรียบเทียบและตัวอย่างวิธีคิด
หลายคนอ่านเรื่องการบริหารราชการแผ่นดิน ก.พ. แล้วสับสน เพราะชื่อหน่วยงานคล้ายกัน และแยกไม่ออกว่าหน่วยงานไหนอยู่ส่วนใด บทความนี้สรุปโครงสร้างการบริหารราชการแผ่นดินของไทยแบบเข้าใจง่าย ทั้ง 3 ส่วน หลักรวมอำนาจ แบ่งอำนาจ และกระจายอำนาจ พร้อมวิธีคิดเวลาเจอโจทย์
กฎหมายหลักที่ควรรู้จัก
กฎหมายหลักของเรื่องนี้คือ พระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 และที่แก้ไขเพิ่มเติม กฎหมายนี้วางโครงว่ารัฐจัดหน่วยงานอย่างไร ใครบังคับบัญชาใคร และงานแต่ละแบบควรอยู่ที่ไหน
กฎหมายแบ่งการบริหารราชการแผ่นดินเป็น 3 ส่วน:
- ราชการบริหารส่วนกลาง
- ราชการบริหารส่วนภูมิภาค
- ราชการบริหารส่วนท้องถิ่น
ราชการบริหารส่วนกลาง
ส่วนกลางคือหน่วยงานที่รับผิดชอบงานในภาพรวมของทั้งประเทศ มีลำดับชั้นชัดเจน ได้แก่
- สำนักนายกรัฐมนตรี
- กระทรวง หรือทบวงที่มีฐานะเทียบเท่ากระทรวง
- ทบวง ซึ่งสังกัดสำนักนายกรัฐมนตรีหรือกระทรวง
- กรม หรือส่วนราชการที่เรียกชื่ออย่างอื่นและมีฐานะเป็นกรม
ภายในกระทรวงมักแบ่งเป็นสำนักงานรัฐมนตรี สำนักงานปลัดกระทรวง และกรมต่าง ๆ ฝ่ายการเมืองที่ดูแลกระทรวงคือรัฐมนตรีว่าการกระทรวง ส่วนข้าราชการประจำตำแหน่งสูงสุดของกระทรวงคือ ปลัดกระทรวง และหัวหน้าของกรมคือ อธิบดี
ส่วนกลางใช้ หลักรวมอำนาจ คืออำนาจตัดสินใจหลักอยู่ที่ส่วนกลาง และสั่งการลงไปตามสายบังคับบัญชา
ราชการบริหารส่วนภูมิภาค
ส่วนภูมิภาคคือหน่วยงานที่ส่วนกลางส่งออกไปทำงานในพื้นที่ เพื่อให้บริการประชาชนได้ใกล้ขึ้น ประกอบด้วย
- จังหวัด มีผู้ว่าราชการจังหวัดเป็นผู้รับผิดชอบ
- อำเภอ มีนายอำเภอเป็นผู้รับผิดชอบ
จุดที่ออกสอบบ่อยคือ จังหวัดมีฐานะเป็นนิติบุคคล แต่อำเภอไม่มี และผู้ว่าราชการจังหวัดกับนายอำเภอเป็นข้าราชการที่ส่วนกลางแต่งตั้ง ไม่ได้มาจากการเลือกตั้ง
ส่วนภูมิภาคใช้ หลักแบ่งอำนาจ คือส่วนกลางแบ่งอำนาจบางส่วนให้เจ้าหน้าที่ในพื้นที่ตัดสินใจแทน แต่เจ้าหน้าที่เหล่านี้ยังอยู่ในสายบังคับบัญชาของส่วนกลาง
ราชการบริหารส่วนท้องถิ่น
ส่วนท้องถิ่นคือองค์กรที่ให้ประชาชนในพื้นที่ดูแลกิจการของตนเอง ตัวอย่างที่ควรรู้
- องค์การบริหารส่วนจังหวัด (อบจ.)
- เทศบาล
- องค์การบริหารส่วนตำบล (อบต.)
- รูปแบบพิเศษ ได้แก่ กรุงเทพมหานคร และเมืองพัทยา
ส่วนท้องถิ่นใช้ หลักกระจายอำนาจ องค์กรเหล่านี้เป็นนิติบุคคล มีผู้บริหารและสภาที่มาจากการเลือกตั้งของประชาชนในพื้นที่ มีงบประมาณและเจ้าหน้าที่ของตนเอง ส่วนกลางไม่ได้บังคับบัญชาโดยตรง แต่ใช้วิธี กำกับดูแล ให้ทำงานถูกต้องตามกฎหมาย
ตารางเปรียบเทียบ 3 ส่วน
| หัวข้อ | ส่วนกลาง | ส่วนภูมิภาค | ส่วนท้องถิ่น |
|---|---|---|---|
| หลักการ | รวมอำนาจ | แบ่งอำนาจ | กระจายอำนาจ |
| ตัวอย่าง | สำนักนายกรัฐมนตรี กระทรวง ทบวง กรม | จังหวัด อำเภอ | อบจ. เทศบาล อบต. กรุงเทพมหานคร เมืองพัทยา |
| ผู้บริหาร | รัฐมนตรี ปลัดกระทรวง อธิบดี | ผู้ว่าราชการจังหวัด นายอำเภอ | ผู้บริหารที่มาจากการเลือกตั้ง |
| ความสัมพันธ์กับส่วนกลาง | เป็นส่วนกลางเอง | อยู่ใต้การบังคับบัญชา | อยู่ใต้การกำกับดูแล |
จุดที่คนพลาดบ่อย
- ดูที่ตั้งแทนสายบังคับบัญชา หน่วยงานที่ตั้งอยู่ต่างจังหวัดไม่จำเป็นต้องเป็นส่วนภูมิภาค ถ้าขึ้นตรงกับกรมโดยตรง ก็ยังเป็นส่วนกลาง
- สับสนจังหวัดกับ อบจ. จังหวัดเป็นส่วนภูมิภาค แต่ อบจ. เป็นส่วนท้องถิ่น
- สับสนผู้ว่าราชการจังหวัดกับผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร คนแรกได้รับแต่งตั้ง ส่วนคนหลังมาจากการเลือกตั้ง เพราะกรุงเทพมหานครเป็นท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ
- ใช้คำว่าบังคับบัญชากับท้องถิ่น ความสัมพันธ์ที่ถูกต้องคือการกำกับดูแล
ตัวอย่างวิธีคิดทีละขั้น
ตัวอย่างที่ 1 สำนักงานแห่งหนึ่งตั้งอยู่ที่จังหวัดขอนแก่น ขึ้นตรงต่อกรมแห่งหนึ่ง ไม่ได้อยู่ใต้ผู้ว่าราชการจังหวัด เป็นราชการส่วนใด
- ถามก่อนว่าหน่วยงานนี้ขึ้นกับใคร คำตอบคือขึ้นกับกรม
- กรมเป็นส่วนกลาง และหน่วยงานนี้ไม่ได้อยู่ในสายของจังหวัด
- สรุปว่าเป็น ราชการบริหารส่วนกลาง ที่ตั้งอยู่ในภูมิภาค
ตัวอย่างที่ 2 หน่วยงานใดใช้หลักกระจายอำนาจ ระหว่างกรม อำเภอ เทศบาล และจังหวัด
- กรมเป็นส่วนกลาง ใช้หลักรวมอำนาจ
- อำเภอและจังหวัดเป็นส่วนภูมิภาค ใช้หลักแบ่งอำนาจ
- เทศบาลเป็นส่วนท้องถิ่น จึงตอบ เทศบาล
ผู้ที่สอบท้องถิ่นควรเข้าใจเรื่องนี้ให้แน่น อ่านเพิ่มที่ แนวสอบท้องถิ่น และทบทวนเรื่องจริยธรรมได้ที่ หลักการเป็นข้าราชการที่ดี
คำถามที่พบบ่อย
การบริหารราชการแผ่นดินแบ่งเป็นกี่ส่วน
แบ่งเป็น 3 ส่วน คือ ส่วนกลาง ส่วนภูมิภาค และส่วนท้องถิ่น ตามพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน
รวมอำนาจ แบ่งอำนาจ กระจายอำนาจ ต่างกันอย่างไร
รวมอำนาจคืออำนาจอยู่ที่ส่วนกลาง แบ่งอำนาจคือส่วนกลางมอบอำนาจบางส่วนให้เจ้าหน้าที่ในพื้นที่ที่ยังอยู่ใต้บังคับบัญชา กระจายอำนาจคือมอบให้องค์กรท้องถิ่นที่เป็นอิสระพอสมควรจัดการเอง
อำเภอเป็นนิติบุคคลหรือไม่
ไม่เป็น ในส่วนภูมิภาค จังหวัดเป็นนิติบุคคล แต่อำเภอไม่เป็น
กรุงเทพมหานครเป็นราชการส่วนใด
เป็นราชการส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ไม่ใช่จังหวัดในส่วนภูมิภาค
ฝึกต่อด้วยแบบทดสอบ
อ่านจบแล้วลองทบทวนด้วย ข้อสอบการบริหารราชการแผ่นดิน ก.พ. 10 ข้อ พร้อมเฉลย แล้วดูหัวข้ออื่นทั้งหมดได้ที่ โซนสอบราชการ